Utdrag or reisebrev 1895
Redigert av Jon Moe

Det er 100 år sidan Rasmus Løland døydde. Minnet om diktaren og livsverket hans vert høgtida. Tidleg sette han likskapsteikn mellom det å leva og det å skriva. Ein har fått veta korleis han heile si beste ungdomstid streva med å få sving på pennen. Så bar det endeleg laust. På stutt tid hadde han fått utgjeve fleire gode bøker; ein del av desse har vorte klassisk lesnad om og for born. Det skulle snart bli meir, i alt bort imot eit tretti-tal på dei 12 siste åra han hadde att å leva.

34 år gammal reiste han heimanfrå Hylsfjorden i Ryfylke til Kristiania. Beinaste vegen dit var å byrja gå til fots over Haukelifjellet. I slutten av august 1895 tok han ut. Ferda fortel han om i nokre brev til Stavanger Avis i tida 23. september til 17. oktober 1895. Her vert dei attgjevne i stutt referatform og sitat og med nokre små merknader.

Å skriva bøker var ein ting, bladskriving noko anna . I samsvar med skikken skreiv Rasmus Løland først på ”Vaarherre-dansk”, seinare på ”Maalet”. Det skulle henda noko i ”Botten” i Vinje som han hadde særleg glede av å fortelja om. Stavanger Avis presenterte han med denne overskrifta:

”Reisebreve af R. Løland.”
”De kommer nu egentlig noget sent disse Breve; men jeg faar trøste mig med, at bedre sent end aldrig. Naar jeg efter fremkomsten til Kristianaia skulde samle Hoveindtrykket av Ferden østover Fjældet og Bygderne, saa blev det dette: Norge er et vidstrakt Land; et Land med svære Afstande. At reise her tillands, om det saa bare er fra Vestland til Østland, er det saaledes fra Blaane til Blaane. Ikke Under, at at de gamle Eventyr altid bruges saa svære Afstande. Folkefantasien havde Vidderne for sig. Naar jeg før har læst Reisebreve i Bladerne, har jeg ærgret mig over at den Reisende fortalde saa omstændeligt om sine smaa personlige Oplevelser og saa lidet om Land og Folk i de Egne, de reiste i. Men nu kommer jeg nok desværre til at gjøre det same selv. Det er saa vanskeligt at undgaa. Jeg skal imidledrtid love at jeg ikke skal gjøre som en Korrespondent til et af vore Storblade for en Del Aar siden: Han reiste i Sydamerika og fortalte yderst omstændelig om, hvad han spiste og drak paa de forskjellige Steder. Den vældige Natur i Urskogene og paa Pampas glemte han derimod at sige noget om.”


27de August
- Reiste indefter Hylsfjorden for at tage østover Haukelihei. Det havde nesten dagstøt i Sommer været Vestenvind eller Vestenstorm i denne Fjord. Bare etpar Dage før havde jeg været med og kjæmpet nesten haabløst ved at ro et Stykke udover. Men idag var det naturliugvis blevet slidende Modvind fra Øst. Af hvilket drags følgende Moral: Hylsfjorden er en Vriompeis af høi Rang. Dette Østenveir gav mig imidlertid Haab om godt Veir, et Haab som ogsaa skulde blive bedrøvelig beskjemmet. Da jeg var kommet til Hylen, begyndte det at silregne fra Vest, saa jeg næsten tør sverge paa at Skydsmanden havde Modvind udover igjen ogsaa ­ hvilket ydermere bekræfter ovenstaaende Moral.”

No bar det vått i veg.

– ”Da jeg var kommen ud paa Dampbaaden i Suldalsvandet, silregnede det ikke bare. Det pøsregnede, styrtregnede. Det saa ud til at Himmelens Sluser havde aabnet sig og kanske ogsaa en Del af Kilderne i Jordens Dyb. Naturligvis maatte finde paa noget sligt, Sluserne, da jeg første Gang skulde østover.
Det tegner til en god Jul, sagde Gutten.
Det har regnet før i Sommer ogsaa, det ved Folk uden at læse det paa Prent; men mod idag har det været Smaating. Man taler saa ofte om Fossefald nedefter Fjældene; men idag kunde man i Sandhed tale om noget sligt. Det brusede hvidt, fossede gult nedfter alle Lier og Fjæld. Jeg tellet etsteds omtrent 30 brusende Fosser nedefter en Fjeldvæg paa bare en Stenkasts Bredde.
Kapteinen paa Damspskibet, som nu har faret op og ned her paa samme Steder saa mange Gange, det (efter same Mands sigende) er nok til at blive noget henimod ­ jeg tror næsten det var et latinsk eller græsk Ord han brugte ­ han sagde altsaa, at han aldrig havde set det saa ubeskrivelig opefter Suldalsvandet.
Jeg for min Part havde Bekymringen for, hvorledes jeg skulde komme mig videre, at drages ved, saa Opbyggelsen av det storartede Syn ikke var saa rar alligevel. Paa Dambaadens første Tur opover var jeg forrersten eneste Passager. Jeg fik saaledes være alende om all den Velvilje fra Dampfolkenes Side, som ellers maa deles paa mange”.


28de August
Frå Nesflaten fekk han heldigvis hesteskyss. Han sat attpå med ein turist, eit ”kvindfolk-menneske” frå Haugesund. Rasmus tykkjer dialekten hennar er interessant, men elles fester han seg mest ved at jenta var beint fram redd den ville naturen. Vegen gjekk gjennom halvtunnelar og frampå eit fælt elvedjuv. Rasmus lika dialekt-tonen hennar då ho gav seg til å klaga:

”Hun: - Jeg er ofte saa forfærdelig ræd for Døden.
Jeg: - Ja, det er vel noget som alle føler. Forresten skal Døden ikke være saa smertefuld, som man i Almindelighed tror. Dette paastaaes iallefald af Folk, som paa en Maade har forsøgt det. Folk som f.Ex. falder i Sjøen og ligger der, til de mister Bevidsthed og senere bliver bragt ilive igjen, har jo gjennemgaaet alle Dødsssmerterne. De siger, at det slettes ikke føles smertefuldt. Det skal tvertimod føles næsten behageligt. Naturen har idethele indrettet det viselig saa, at jo nærmere Døden man kommer og jo mindre Blod der føres til Hjernesellerne, desto mindre føler man nogen Smerte”.

Men jenta var så uviss om kva ein skulle tru. Rasmus svara:

- ”Det er ikke nogen, som kan sige med afgjørende Myndighed, hvad man skal tro. Enhver faar forsøge at finde og tilegne sig Sandheden paa den Maaden han best kan. En stadig stræben efter et sandere, fyldigere og mere tilfredsstillende Livssyn - det blir til syvende og sidst den eneste sande Religion for kristne saavelsom for andre.”

Samtalen med jenta er grundig referert men elles er lite fortalt om ferda opp gjennom Brattlandsdalen. Omsider kjem han til Røldal

-"Denne underlige gryde i fjeldmasserne. En bygd for sig selv. Således er også røldølerne. Et folkefærd som på mange måder er uligt sine naboer," skriv han.

Han må undrast på eitt fenomén: - Han meiner at forma på mange av hovudskallane i Røldal tyder på at dei stammar frå eit framandt folk uti hi-verda: Mørkt, småkrusa hår, brunleg hamlít, dette og ymist anna "gir dem strax et sydlandsk preg," skriv han. Han visste mykje om Røldal frå før. Søstera Bertha var gift med ein røldøling, hotelleigar Aasmund Rabbe i Sauda, og Rasmus hadde ei tid vore huslærar for borna Sondov og Dorthea Rabbe. Røldølingane, ja!

- "Af karakter adskiller de sig meget fra sine naboer Suldølerne, ikke at snakke om Sandbuer og Saudabuer. En stor del af dem er evnerige og opvakte folk. Det er ikke mange bygder hvor folk - særlig de yngre - læser så pass meget og følger med, først og fremst i politikken. Videre udmerker de sig som handelsfolk. Røldal er i så måde et Voss i det smaa. Bygdens beliggenhed midt mellem Østland og Vestland gjør den også til et helt velskikket udgangspunkt for Hestehandelere og Driftekarer. Men en ting mangler disse fjeldfolk: Man finder her sjelden den jevne troskyldighed og ligefremhed som hos Suldøler og Fjordbuer. Der er ligesom noget forslagent ved disse folk. Man ved ikke hvor man har dem. Det skal også være megen Krangleånd blant dem. Dette hænger vel sammen med deres stærke Handelsånd i det hele. En del Undtagelser er der naturligvis, men Unntagelserne tilintetgjør ikke Regelen.

Siden Røldal fikk sine veier ned mod Ryfylke gjennem Bratlandsdalen, til Hardanger over Seljestadfjellet, og særlig de viktige Forbindelsen over Haukelifjeldet, er det gået her ligervis som i Japan og andre steder; - man er kommet hodekulds op i kulturen. I klededragt, f. Ex., er den mandlige ungdom rene storkarer i sammenligning med oss nede i Suldal og Sand. Vi blir rene Fanter mod dem. Det er snart bare en del Kvinder, helst gamle koner, som holder på sin gamle Kledebunad."

Og det gamle vakre Røldals-målet held på å døy ut - "av galopperende knote-tæring,² skriv han.

Vil du finde ægte røldalsmål, så snak med gamle Koner. Jeg traf en Kone på Rabba, hun var ægte.
Det siges at Røldal skal ha gjort store økonomiske Fremskridt siden bygden fikk disse veier og hoteller. - Ja, gid det var så vel! Men altfor ofte er det så at når det nye kommer, så lever folk over evne og synker ned i bundløs gjæld. Den sørgelige sandhed at gode veier og turisttrafikk holder på at forarme vore bygder, er noget som iagtatages næsten allesteds. Men deraf at drage den slutning, som så mange gjør, at alt det nye, selv veie og dampskibe, er til skade, vilde være kortsynt. Det er ikke det nye som er af det onde; det er folket selv som ikke kan bruge det med måde. Lad os tro at det bare er en overgang og at folket med tiden må lære at bli klok af skade."

{mospagebreak}Han må innom Røldalskyrkja. På vegen dit fortel han dette:

"Jeg traf i vinter en røldøling ude på Sand. Han førte med sig en del underlige sække. Hvad havde han i dem? Jo, en del sager som gjennem århundrederne var opbevarede i Røldals kirke. Nu var de solgte! Den handelsånd, den handelsånd! Det er nu den som har siddet bag det hele. "
Adressaten var Bergens Museum, betalinga var "nogle få hundrede kroner. Reiser man nu til Røldals kirke, så vil man forgjæves søge efter de gamle greier som var blit efterlat af helbredede syge. Vinje synger:

Hundrad av Hestelass,
av Krykkjur, som burt var slengde,
og ingen Haltemenn trengde

Stakkars vesle Røldal Kirke - du ved hvad det er at bli ribbet! Da en af de danske konger (jeg husker ikke rigtig hvilken av de høisalige Fredriker det var) fandt på at sælge landets kirker til privatfolk for at afhjælpe Ebben i sin Pengepung, så delte naturligvis Røldalskirken Skjæbne med de andre.
Kjøberen reiste af sted med en hel Kløv Sølvsager." Kyrkjeiegaren som i lange tider seinare stod med "underlige sekker" på bryggja på Sand hadde teke seg av resten. Det var dåpskapper og og anna gammalt "rusk", fortalde han. Han meinte at sakene høyrde heime på eit museum. - "hvor man kan være sikker på at de blir ordentlig bevarede. Derhjemme kunde de forkommes efter hvert, og dét vilde være stor skade. Ja, det kan nu så være, men jeg synes at Rødals Kirke kunde ha passet på dem ligeså godt, og det vilde fremefter tidene ha været af stor interesse for de reisende at få se disse gamle forunderlige relikvier her på sitt rette sted. I et stort museum forsvinder de ligesom i mængden." Kyrkjedøra blir opna for Rasmus. Det er så mørkt inni der, han må stå ei stund før han får auga på det han er mest interessert i - kan dette vera noko for h a n òg:
" Til held for alle syge og halte hænger det navnspurgte Kristusbillede der endnu."

Han er komen vidare på fotferda si og opp i det store alvoret, som er
Austmannalia og sjølve Haukelifjellet. Frå sommarsnø og skodd til varme på Svandalsflona

Det første som skjer då Rasmus Løland tek ut austover frå Røldal til fots er at han går seg fælande halt - som om han aldri har vore halt før og nyst har stande under krusifikset i Røldalkskyrkja, der så mangein stakkar vart gongefør att. Lite mon i det! Han er uheldig med veret òg. Det byrjar å snøa, endå det lid ikkje lenger enn fire dagar etter at hundedagane gjekk ut. - "Sne, sne, sne så det rent sortnede rundt mig!"

Han fortel at både det eine og det andre la seg til tverke for han no:

"Jeg hadde tænkt at få mig billig skyds med en returskydser østover, men det lod sig ikke gjøre. Altså afsted til fods. Det måtte være en lett sag at nå frem til Svandalsfloen. Vi ønsker så ofte at være fremsynte, men hvor er det ikke i de fleste tilfælde, at vi ikke er det? Ellers vilde det nok været småt bevendt med mit mod denne gang. Det blæste en isende nordvest, og det viste sig at den havde ondt i sinde. Det går vel snart over, tænkte jeg. Nei, det blev bare værre."

Men verre var det at nokre farlege fantar skulle finnast nettopp her i Terjebudalen oppå Austmannalia. Nede i Røldal hadde dei nyleg brote seg inn og stole fleire stader. Dei hadde brukt skarpt og skote ein hund. Førre dagen hadde dei synt seg akkurat her og gøymt seg i ei stikkrennene. Og her - på den mila han etla seg til å gå - er det ikkje langt mellom rennene.

"Tenk om de nu skulde krybe frem og true med revolver." Han sukkar over manglande forsvarslyst og verjevåpen, han har berre ein liten slirekniv – og den ligg i skreppa. "Det var et stort spørgsmål om rakkerpakket vilde gi mig tid til at tra den op. Til syvende og sidst var det også et spørgsmål om jeg vilde ha udført ret store bedrifter med kniven om jeg havde gået med den i hånden."

Han fekk berre gå på! Det steig i han som ein feber; han vart så heit over heile kroppen og fekk det for seg at heile reisa var spilt. I beste fall kom han til å bli grueleg forkjøla. - "Men da opdagede jeg husene på Svandalsfloen!"


Feit graut og gode ord.
Der vart han motteken som ein stor og høgvyrd mann i verda. Ja, han var verkeleg dét! Dei hadde bøkene hans! Mannen heitte Neri Svandalsflona. Han var "en skikkelig telemarking fra Aasmund Vinjes hjembygd. Stig på, bød han og åbnede døren til storstuen, lagde i ovnen så det snart blev varmt som i en badstue.”

Han fekk mat, og det var ikkje kva "supansgraut" som helst men ein helgedagsgraut som flaut i smør og sukker og kanel.
Han kjende seg godt utkvild morgonen etter, men "jeg var til de grader halt at det kostede mig de urimeligste anstrængelser at komme bare over gulvet. Og jeg som af en viss grund hadde tænkt at gå det meste af veien østover. Ikke anden råd end at hyre hest og kusk og greier alene som præst og amtmand."

Neri Svandalsflona er ikkje skyss-skaffar og har inga plikt på seg, men han selar øyken og køyrer Rasmus heilt aust til Dyrskar. Rasmus tykkjer det får vera nok, han lyt freista likka og gå vidare.

Kva trur du? Skyssmannen Neri skal ikkje ha fem øre for korkje opphald, mat eller skyss. Han seier det har berre vore så gildt for han og kona Åsne å kunna gjera noko for så stor ein mann som Rasmus Løland; - Ei glede har det vore og ei stor ære, seier Neri. Dette blir mest for mykje for Rasmus, som alltid set pris på kvar spard skilling. Tenkja seg til slik ei gjestmilde - og utan betaling! Det har den verknaden at han ikkje kjenner seg halt lenger. Nei, ikkje det slag halt! Den feite grauten og det feite skrytet får han til å kjenna seg sprekare enn han før har vore i all si tid.

Han er kommen på høgda no, 1100 meter oppi veret. Han går ikkje no, det er mest som han fyk over Haukelifjell. Men så kjem den kalde nordvesten plystrande. Ved vass-skilet tenkjer han over kor rart det i grunnen er at noko renn ned til Suldal og lagar den einaste storelva med Lågen-namn på Vestlandet. Og noko renn andre vegen til det veldige Bandaks-vassdrag. "Bækkesikl endnu, men farlige floder om ikke så lenge, " skriv han. Dyrskar, du namnspurde stad! A. O. Vinjes gjæve Storegut for her den gongen han hadde vore med til Røldalskyrkja:

Daa dei kom fram i Dyraskar,
dei song under store uren.
Og Storeguts mæle det beste var
og song som den beste buren
og djupt liksom fosseduren.

Frå skaret og austover er de "nesten fuldstændig høifjeldsnatur," fortel han. Vegen går langs nokre endelaust lange vatn med høge og bratte nutar på både vest-, nord- og sørsida, men mot aust er det berre flathei. På nordsida ligg det enno store snøfenner, men ikkje ei torve, ikkje eit gras-strå. Men nede ved vegen er det frodig lyng og gras og blomar; - ein del av dei har har aldri sett maken til før. "Søterot" blømer gult i alle bakkar, molter byd seg fram. Men ikkje eit krælande menneske, ikkje eit dyr, aldri ein fugl.

Det er som å vera komen attende til ur-tida, før Eva og den arme Adam, tykkjer han. Vestavinden frå Dyrskar aukar og alle "ordentlige tanker blåser bort. Ind igjen blæser en god del Ærgrelse. Vinden er af det slag som først passerer gjennem låget på skræppen man bærer på ryggen, dernest gjennem spegekjød og flatbrød og inn i skræppen, videre gjennem skræppens bagvæg og gjennem klæderne og lukst ind til ryggen. Under disse omstendigheder var jeg glad ved endelig at nå frem til Haukelidsæter."


{mospagebreak}Ingen heimføding
Det er fint og flott på Haukelidsæter, særleg imponerande er stabburet i gammal stil. Og her er ikkje berre vanlege folk men småstat-prinsar, hertugar og hertuginner, franskmenn, fehandlarar og skyssgutar. ”Af almindelige folk fandtes der neppe andre end en guldsmed fra Telemarken og jeg."

Rasmus forstår ikkje fransk, men skyssgutane snakkar ei blanding av engelsk og norsk. Dei bannar på begge språk, og elles går talen helst om jenter og hestar, forstår han. Rasmus har lært seg både noko engelsk og litt tysk ved sjølvstudium. Nei, han sit ikkje her på Haukeli som den største av alle heimfødingar.
Han er skrubbsvolten. Det er oftast ikkje moro for landsens folk som er ute og ferdast. "De er udsat for to ubehageligheder: Enten må de tage ind på hotellerne og betale en til to kroner for en middag, hvilket de sjelden har råd til, eller de må gå forbi med tom mave, noget de heller ikke i længden har råd til."

Her på Haukelisæter kan ein få seg mat til svært rimelig pris - inne på kjøkkenet. Denne utvegen nyttar han - saman med gullsmeden.


Blomster på grøne grunnar
Austsida av fjellet er ulik vestsida. Liene er ikkje bratte, dei hallar fint ned til dalane. Berre eit lite stykke nedanom Haukelisæter tek bjørka til å veksa seg større, og snart står det lauvstakkar som ventar på vinterføre og heimkøyring. Og sjå, der veks det naturleg gran. Ja, og kva anna er dette enn tytebær!

"Jeg måtte til slut opp i en skår og sidde længe bare for at nyde al denne lune hygge efter fjeldviddens barskhed. Men ennu var det langt og længe før jeg nådde frem til mennesker og bebodde steder nede i Vågsli, den øverste grænd i Vinje Gjæld. Det første hus man møder er forresten et af disse ulykkelige hoteller. Det neste man kommer frem til er også hoteller. Jo, der er nok nogle små bondegårde, men de kommer ligesom bort mod det svære nye Vågsli Hotel, som står og pranger ude på et nes i vandet. Det lugtede så stramt af snobberi af dette nye skrigende hotel at jeg var glad jeg kom mig forbi det og ned til vandets nedre ende."

Han er komen frå Haukelidsæter til "Botten Hotel". Han kjenner vertinna. I si tid var ho kokke på hotellet i Sauda. Kor ofte hadde han ikkje – gjennom dørglytten og attom potteblomar og florgardiner - lurt seg til å ”augnekjæla” den fine jenta og høyra henne snakka telemål?

I ”Sjølvbiografi” fortel han at ho på ein måte vart ei motvekt mot tungsinnet og gav livet innhald i lang tid. Ho var ikkje berre ”snild og fager og av god ætt”. Denne elskhugen var av det slaget som kanskje kjem berre ein gong i livet. - Ho var ”den retta” ­ men eg var ingenting, meina han. ­

”Eg kom difor ikkje til å tala so mykje som eitt ord med henne heile vinteren. Me var og vart framande for einannan. Men så hende det likevel ein dag i Sauda: Eg hugsar at eg trefte henne ved eit reint slumpehøve og kom til å tala for fyrste gong med den jenta eg hadde vore so glad i ­ og var ryggjeleg glad i enno. Men no gjekk eg her og skulde av dage.”

Ja, såleis kjende han det i den tida. Då Rasmus no fekk møta henne att på Botten Hotel må han ha vorte fylt av kjensler. Med tida er han komen hit, ja! Og noko skal skje. Det er dette å få høyra norsk mål så det fløymde. ”Det er det mest ekte og mynstergjeldande mål eg enno hev høyrt!” slår han fast. Han lovar at heretter vil han aldri skriva anna enn "landsmål." Denne avgjerda tek han den 30. august 1895.

Resten av ferdaminna vil han skriva på norsk mål! Stavanger Avis lyt finna seg i det. Breva får meir liv - og han veit om det. Nett denne hendinga er hans store vågnad, endå han skriv til eit blad . Denne natta vert han jamvel døypt. Han fortel om det som hende då:

- "Regn og væta ute att. Og likeeins var det i sengi mi. Mistyd meg ikkje! Væta kom utanfrå, frå ein læk i tòka, eller koss det no var, og sildra i mange bekkjer inn i sengi mi. Eg vakna og sovna att, halvsov - eg kjende på denne utidige væta og visste ikkje kva det skulde tyda. - Men det er som han sa, mannen: - "Ikkje under at bytta lak, der var ikkje botn i ho."

Haukeligrend er ei av dei fagraste han såg. Gardane ligg ikkje ein for ein men samla i store flokkar eller grender. Denne ligg oppi bratte bakkar medan dalbotnen er urudd for det meste. Jorda er skrinnare der nede, men Rasmus meiner at folk i gamletida ikkje forstod seg på å veita grunnvatnet bort. Kunsten å leggja holveiter er ikkje så svært gammal. Han kunne mest ha hug på å finna seg ein spade og byrja som grøftegravar i Telemarken.


I Grungedal og på Madagaskar
Han får skyss nedetter Grungedal, men vegen er ikkje berre holete og oppbløytt. Der er svarte hav i holene, og eingong held kjerra på å velta. "Sidemannen min, den gamle sølvsmeden frå Telemark, for hovudstups uti. Han måtte takka til at han ikkje slo seg spint ihel.

- Ein fælare postveg hev ingen set. Det gjeng beint upp og beit ned, som skulde han vera bygd i Erik av Pommerns tid. Eg laut undrast på korleis prinsar og storthingsmenn bar seg når dei for her. For det er liten bate i å ha skjuss og diæt - um det er tri dalar dagen - når ein ikkje hev veg. Eller kanskje dei gjer som misjonærane nede på Madagaskar ­ let seg bera yver alle pøylor i berestol? Og dette er sjølve hovudveg-lina frå Sand og Odda yver til Dalen. Eg kjenner berre til eit "vegspursmål" som er endå merkjelegare enn dette. Det er dét, at yver Hylsskaret til Suldalsvatnet er det enno ikkje bygt veg.Denne vesle vegstubben vilde gjera vegen til sjøs ikring tvo mil stuttare for øvre Suldal og heile Røldal. Medan denne vegstubben ligg øyde, hev stat og amt havt råd til å byggja ein kostbar postveg innetter djuv og fjellvegger til Hellandsbygd-grenda innanom grannebygda Sauda. Hylsskar-lina vil verta ei framtids hovudlina millom Stavanger og Odda," skriv Rasmus med tyngd. ­ ”Du skal få sanna mine ord!"

Det lid mot kveld og Rasmus lyt gjera noko som han har ottast for og sytt seg "mest ihel åt" - han blir nøydd til å ta inn på eit turist-hotell i Mo sokn ein stad. Han er trøytt og forkomen etter lang dags køyring og gonge heilt frå Botten, - "og slarvut såg eg ut som den argaste skreppekar." Nei, det var ingen "turist-snobb" som steig over dørstokken. Men du verden! "Ingen stad på mi ferd hadde eg lagt merke til fagrare gjentor enn her." Det galdt særleg to
av dei.

Han skildrar dei så stjernene drys, - den eine har blått liv, den andre brunt. Plass skal han få. Den "nest-fagraste" jenta synte han vegen til eit hyggjelege rom, det var "ljost og fint og reint med ei god seng som det visst ikkje skulde koma bekkjer og elvar åt, som i Botten. Nei, kor eg skulde koma til å sova her!"
Men det var eit "hjørneværelse" mot nordvest, og ute var det sterk storm som stod beint på. I grunnen skulde han ha vaska av seg noko sveitte, men han orkar ikkje. Då bankar det på døra. Han svarar ikkje. Bankinga held fram, og så læt han litt i seg. Der kjem ho, den tredje og aller fagraste jenta av dei alle, i grønt liv. Dovregubbens dotter!

Ho seier at dei hadde kome til tenkja på at det kanskje er trekkfullt på dette romet, han skal få eit som er betre. Det kostar det same. Han takkar til. Og no får han sagt frå om at han ikkje bryr seg om å eta i lag med turisten. Ja vel. Men han kunne få maten boren opp til seg.

Å nei, takk - det var altfor mykje bry. - (Og kva kostar ikkje d é t ekstra, tenkte han). Nei, han ville koma når dei andre hadde ete or, sa han - og kom ihug at det var berre om krøter ein sa "eta or". Javel. Han får beskjed, han går ned i den tome matsalen der borda mest brotnar av allslags godt. "Værsågod!" seier den grønkledde blidt. Jenta går sin veg og han er glad til. Det er alltid ei plage, skriv Rasmus, når ein skal eta medan folk glanar.

"Eg for min del kan med naudi matberga meg i slike høve. Det er som om dei tél maten i ein."

Då han kom oppatt på romet, var det lagt endå eit dekken på senga hans, tjukt og silkefint, kvitt og raudrosut så det berre blenkte. - "Den natti sov eg som ein stein og drøymde ikkje meir enn ein stein helder; det er ikkje berre vondt å seia um turisthotelli”.

(Eit framhald av soga som vert fortald i Ernst Berge Drange sin store Løland-biografi. Rasmus kunne ikkje gløyma ”den grønkledde”, den fengslande og fagre jenta, ho heitte Olga Rød. Til fånyttes freista han seinare å få brevkontakt med henne.)


Kjenner ikkje Storegut
Han er i perlehumør neste morgon og takkar dei "fagre" jentene oppi hendene, dei er systrene til hotelleigaren. Han tykkjer han må eitkvart røda om og spør etter kjempekaren Knut, som drogst med Storegut på eksisen. Knut var her ifrå Mo, var han ikkje? Han prøver å få dei på gli: - På Byrte var han fødd, og far hans heitte Hake....
Nei, dei veit ingenting, dei har visst aldri høyrt gjete Aasmund Olavsson Vinje - og ikkje Storegut.heller. Rasmus blir fortenkt: "Det var ikkje nokon liten mann eg spurde etter." Han sukkar og legg til: - "Ein gløymest på fødestaden."

Han traskar vidare og er omsider framme på Dalen og tek inn hjå eit par kjenningar frå Sand som har busett seg her, kjem seg bra til rettes. Men ikkje langt unna er der ein overhendig bygnad med tindar og tårn og fløyar i alle leier. Han må undrast: Er det eit tyrkisk tempel? Nei, det er "Hotel Dalen". Mon tru kva det kostar å bu der ei natt? Kva seier du? Ti kroner!
Finst det folk som orkar å sova bort så mykje pengar? Og eit måltid mat kostar tri kroner!
"Sjeldan hev eg set natur og unatur so tett innpå einanannan som her på Dalen. Eg tok meg ein tur uppetter dei skogtette urene ovanfor eimbåtbryggja. Der sette eg meg, vart sitjande lenge i ei av-krå og skreiv:

Ynskja eg skulde å vera
den einsame tuftekall
og liva her dei hundra år
utanfor ætti all."

"Japanske" jenter i bunad
og ein stortalar i Kviteseid

Det er søndag og alt folket skal til stemna ved Kviteseid-kyrkja. Dei reiser dit i "eimbåt," og Rasmus er med. Han likar å vera i lag med folket og sjå på bunadkledde jenter. Det er skikkelege saker mot dei "bastard-bunader" som jentene vestanfjells spjåkar seg til med. Men kva med sjølve jentene?

Utetter vatnet bar det i den stille, skoddfylte morgonstunda, og på kvar staden båten la innåt kom det flokkar med høgtidskledd ungdom ombord. Gutane var kledde som mannfolka vestpå, medan jentene mest alle saman var klede i "National-bunad." Mest kvar bygd må ha kvar sine særformer, for her var mange slag. Men sams for dei alle var at dei gjekk med hovudplagget bunder over bakhovudet og hangande i ein lang hale nedetter ryggen. "

Ein kan vel ikkje plent seia at alle desse bygdedraktene er særs vene, men alle som hev sett dei må visst vera samde um at dei er langt, langt venare enn den blandingsbunaden gjentorne burti Stavanger amt brukar. Hadde det enno vore so at bastard-drakti var samansett med litegrand kunst og smak, fekk det so vera. Det eine kledeplagget høyrer til dén moten og det andre til ein fæl mote frå ifjor."

Han bryt ut i eit rop over kor arg ein kan bli av å sjå på alt klednad-barbariet ved landskyrkjene i Stavanger amt. I grunnen tek fjorda-jentene seg mykje betre ut i kvardagsklede enn når dei spjåkar seg til ein preikesundag.

"Men um venleiken vil eg slett-ikkje seia at folki her aust i Telemark hadde noko sers å skrøyta av framfor folki der vest. Millom gutarne kunne ein sjå ikkje så få kjekke og byrge karar, det er sant. Men gjentorne kunne i det store og heile ikkje mæla seg med fjorda-gjentorne. Dei hadde alle liksom so breie og litt grovlagde andlet. På ikkje so få stod augo litt på snéd, totte eg, so dei var 'kje fri dei minte um bilæte av japanæser-kvinnor. Mange gjekk og togg på kvae; dette skal halda tennene reine og kvite. Men denna javlingi deira var alt anna enn fin å sjå på. Dei likna kviger som jortar."


Toler ikkje tullprat
Det var ei fråhalds- og ynglingestemna, dette. Om talaren, presten Hall, har ikkje brevskrivaren mykje godt å seia.

"Sumt av det var millom det verste eg hev høyrt frå ein preikestol." Rasmus Løland har lært å vega sine ord, han er alt ein målmeister. Det er tydeleg at han ikkje toler tullprat, særleg ikkje når det gjeld store emne.

-”Denna presten Hall!” fnyser han, -”denna hivaren som marsjerer fram og attende på talarstolen, stundom på hælane og stundom på tærne, han har ikkje respekt for språket, som er sjølve instrumentet. Ordet blir liggjande flatt under han. Prestlærd og svartkledd og fin er han, med kalvekryss og kvite mansjettar. Men han trur visst han når inn til sjelene, berre han ropar høgt nok”.

Nei, meiner Rasmus Løland, og siterer nokre ord etter Lars Oftedal:

”Du kan tøva det du vil for Vårherre, men du hev ikkje lov til å snakka tull når du stend og talar offentleg!"

Heile stemnedagen i Kviteseid med i lag med alt folket alt folket blømer i siste brevet. Og brevskrivaren sjølv står i blom, meir og meir etter som ferda lid. Mangt og mykje har han opplevt, beinveges og omveges, men mest av alt er ferdaminna ein del av soga om hans eiga frigjering.

Breva er skrivne i Kristiania. Han er komen dit på jernbanen, men det er frå den første delen av ferda han har sine mest levande minne.